Kısaca
- Yapay zekâ destekli görüntüleme, solunum takip sistemleri ve milimetrik ışınlama, radyoterapide tümöre odaklanırken sağlıklı dokuların korunmasını sağlıyor.
- Solunum ayarlı radyoterapi, sol meme kanserinde kalbin aldığı radyasyon dozunu azaltmaya yardımcı oluyor.
- Prostat kanserinde radyoterapi, bazı hastalarda cerrahiye alternatif olarak eksternal ya da brakiterapi yöntemiyle uygulanabiliyor.
Yapay zekâ destekli görüntüleme, solunum hareketlerini takip eden sistemler ve milimetrik ışınlama teknikleri, kanser tedavisinde sağlıklı dokuların korunmasına katkı sağlıyor. Memorial Ankara Hastanesi Radyasyon Onkolojisi Bölümü’nden Prof. Dr. Müge Akmansu, radyoterapideki gelişmeleri ve tedavi sürecinde merak edilenleri anlattı.
Radyoterapinin temel amacı, tümör dokusuna gerekli dozu ulaştırırken çevresindeki sağlıklı dokuları mümkün olduğunca korumaktır. Teknolojik gelişmeler sayesinde tümörün konumu ve hareketi daha hassas izlenebiliyor, ışınlar hedef bölgeye milimetrik doğrulukla yönlendirilebiliyor.
Radyoterapi lokal bir tedavi yöntemidir; yan etkiler ışınlanan bölgeye göre değişir. Kemoterapide görülebilen saç dökülmesi ya da kan değerlerinde düşme gibi yan etkiler, radyoterapinin uygulandığı bölgeye bağlı olarak her hastada görülmez. Dışarıdan uygulanan radyoterapi sonrasında hastanın vücudunda radyasyon kalmaz; bu nedenle hastaların yakınlarından uzak durması, ayrı odada kalması ya da eşyalarını ayırması gerekmez.
Solunum ayarlı radyoterapi
Göğüs ve üst karın bölgesindeki tümörler nefes alıp verme sırasında yer değiştirebilir. Bu hareket hedeflemeyi zorlaştırır. Solunum ayarlı radyoterapi, hastanın solunum hareketlerini izleyerek ışınlamanın tümörün belirlenen konumda olduğu uygun zaman aralığında yapılmasını sağlayan bir teknolojidir.
Tedavi planlaması sırasında 4 boyutlu bilgisayarlı tomografi (4D-BT) ile tümörün solunum döngüsü boyunca hareketi değerlendirilir. Tedavi anında özel takip sistemleriyle solunum anlık izlenir. Güvenli solunum aralığının dışına çıkıldığında cihaz ışınlamayı otomatik olarak durdurabilir; hasta uygun faza gelince tedavi sürer. Amaç, tümör hareketinden doğan hedefleme hatalarını azaltmak ve sağlıklı dokuları korumaktır.
Bu yöntemin önemli kullanım alanlarından biri sol meme kanseridir. Derin İnspiratuar Nefes Tutma (DIBH) tekniğinde hasta derin nefes aldığında akciğerler genişler ve kalp göğüs duvarından uzaklaşır. Hasta nefesini belirlenen seviyede tutarken ışınlama yapılarak sol meme dokusu tedavi edilir, kalp ve kalp damarlarının aldığı doz azaltılmaya çalışılır. Yöntem, uygun hastalarda uzun vadede ortaya çıkabilecek kalp kaynaklı yan etkilerin azaltılmasına katkı sağlar.
Prostat kanserinde radyoterapi
Radyoterapi, prostat kanserinde cerrahiye alternatif olarak uygulanabilen önemli yöntemlerden biridir. Hastalığın evresi, tümörün risk grubu, yaş ve genel sağlık durumu değerlendirilerek plan oluşturulur. Erken evrede tek başına, hastalığın özelliklerine göre hormon tedavisi ya da diğer yöntemlerle birlikte uygulanabilir. Cerrahi sonrası nüks riski bulunan bazı hastalarda da yararlanılabilir. Modern teknolojilerle prostat dokusu hassasiyetle hedeflenirken mesane ve bağırsak gibi çevredeki yapıların korunması amaçlanır.
Eksternal radyoterapi, vücut dışındaki lineer hızlandırıcıdan gönderilen ışınların prostat bölgesine yönlendirilmesiyle yapılır. IMRT (Yoğunluk Ayarlı Radyoterapi) ve IGRT (Görüntü Eşliğinde Radyoterapi) ile ışınlar hedefe hassas biçimde ulaştırılır. Uygun hastalarda daha yüksek dozların daha kısa sürede verilebildiği SBRT gibi stereotaktik yöntemler de kullanılabilir.
Brakiterapide radyasyon kaynağı doğrudan prostat dokusunun içine yerleştirilir. Ultrason eşliğinde yapılan işlemde kalıcı ya da geçici radyoaktif kaynaklar kullanılabilir. Bu yöntem özellikle uygun erken evre ve düşük riskli prostat kanserlerinde tercih edilebilen seçenekler arasındadır.
Radyoterapinin yan etkileri her hastada aynı görülmez. Prostat bölgesine uygulanan tedavilerde tedavi sırasında ya da sonrasında sık idrara çıkma, idrar yaparken yanma veya idrar akışında zayıflama görülebilir. Bağırsakta dışkılama sıklığında artış, hafif ishal ya da rektal bölgede dolgunluk hissi oluşabilir.
Yapay zekâ ve radyoterapi
Radyoterapi teknolojileri yalnızca ışınlama cihazlarıyla sınırlı değil. Yapay zekâ destekli görüntüleme ve tedavi planlama sistemleri radyasyon onkolojisinde giderek daha fazla kullanılıyor. Bu sistemler tümörün ve sağlıklı dokuların görüntüler üzerinde daha hassas belirlenmesine, tedavi planlarının oluşturulmasına ve sürecin kişiye özel hale getirilmesine katkı sağlayabiliyor. Gelişmiş görüntüleme, solunum takibi ve yüksek hassasiyetli ışınlama teknikleri, tümörün hedeflenmesi ve sağlıklı dokuların korunması açısından önemli olanaklar sunuyor.
Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı
